Bhutańskie ABC

DSCN9275Królestwo Bhutanu, ukryte w Himalajach wschodnich między Indiami a Chinami (Tybet), bardzo słabo zaludnione (zaledwie 650 tys. mieszkańców) i o powierzchni mniejszej niż Szwajcaria, posiada niezaprzeczalny, magiczny urok twierdzą miłośnicy tego kraju. Znajdziemy tam przepiękne góry, gęste lasy, czarujących ludzi, a ponadto czyste i kryształowe powietrze, imponującą architekturę, pasjonującą religię, cudowną sztukę. Na ulicach nie spotyka się żebraków, do kradzieży dochodzi rzadko, zbrodnie praktycznie się nie zdarzają, a osobiste bezpieczeństwo jest gwarantowane. Można by rzec, że to tylko frazesy reklamowe, w końcu przewodnik musi zachwalać kraj, który opisuje. Najbardziej zadziwiające jest, że to wszystko to szczera prawda. Dla okazjonalnego przybysza Bhutan jest z pewnością Szangri-la, czyli mitycznym krajem ukrytym w sercu gór.

Ale Butańczycy, nawet jeśli są świadomi tego, że żyją w uprzywilejowanym kraju otoczonym narodami, które są nękane straszliwymi problemami gospodarczymi i społecznymi, wiedzą, że nie żyją w Szangri-la. Codzienna rzeczywistość nie pozwala im na marzenia: prace domowe, roboty w polu, hodowla zwierząt prowadzą trudne życie wieśniaków i nie mają do pomocy zbyt wielu maszyn rolniczych. Święta religijne, pielgrzymki czy zabawy świeckie to jedyne chwile odpoczynku, to wyczekiwane przerwy, które znaczą bhutański kalendarz.

IMG_241265% ludności żyje z rolnictwa i hodowli, co sprawia, że Bhutan to kraj rolniczy, gdzie przemysł nie jest zbytnio rozwinięty, z wyjątkiem części południowej kraju. Powszechne są jednak elektrownie wodne. Pasterski krajobraz wydaje się czasem nierealnie piękny dla kogoś, kto przybywa z terenów uprzemysłowionych. Okna domów pomalowane w kolorowe wzory, dachy pokryte gontami, pola ryżowe, dziko rosnąca gryka, kryte mosty, płoty z plecionego bambusa, mężczyzna obchodzący swoje pole, wspierając się na drewnianym kiju, kobieta tkająca pod daszkiem, niemowlę w torbie przyczepionej do boku konia, jaki skubiące w zaroślach olbrzymie rododendrony - to wszystko zobaczymy w Bhutanie.Takie widoki na zawsze zostają wyryte w pamięci.

Jednak najbardziej zapadają w pamięć obrazy związane z religią. Obiekty kultu naznaczają krajobraz: kapliczki upamiętniające jakieś wydarzenie, nazywane czortenami, flagi modlitewne, młyny modlitewne poruszane wodą ze strumienia, klasztory. Religia buddyjska jest wszechobecna, a jej zasady dyktują postawę i sposób myślenia. Czy to mnisi odziani w czerwone szaty, wielcy lamowie, czy zwykli wiejscy zakonnicy - wszyscy oni mają świadomość, jak moralnie i duchowo wpływają na ludność. Przewodniczą wszystkim ważnym wydarzeniom: małżeństwa, podróże, awanse, oficjalne ceremonie, nie mówiąc już o fundamentalnej roli, jaką odgrywają podczas inicjacji religijnych, zbiorowych błogosławieństw czy świąt. Ich pozycja jest tym bardziej istotna, że Bhutan jest jedynym państwem na świecie, gdzie buddyzm mahajany w swej tantrycznej formie jest oficjalną religią. Państwowa Komisja ds. Kultury czuwa nad kulturową jednością kraju. Pracuje ona wraz z całą ludnością, zarówno wiejską, jak i miejską, by ten cenny bhutański duch, jaki panuje tu od tysięcy lat pozostawał ciągle żywy.

DSCN8972Religia łączy się z odziedziczonymi po przodkach tradycjami i zwyczajami, tworząc w ten sposób Dńglam Namsza - bhutańską etykietę. Najważniejsze sprawy to szacunek dla duchownych i instytucji oraz noszenie narodowego stroju. Ten nacisk na tradycyjne wartości jest częścią polityki, jaką zdecydowanie prowadzi rząd. Obok działań mających na celu społeczno-ekonomiczny rozwój kraju i ochronę środowiska. Te dwa kierunki, które a priori wydają się ze sobą sprzeczne, zbiegają się w pragnieniu rozwijania miejscowych zasobów i łączą się w zadziwiająco harmonijny sposób: mnich kseruje tekst, który będzie mu potrzebny do ceremoniału, wysocy urzędnicy w stroju z surowego jedwabiu, z mieczem u boku będą dyskutowali o raporcie na temat konieczności poprawy produkcji ryżu i hodowli jaków; raport będzie napisany na komputerze w mrocznym biurze twierdzy, podczas gdy po drugiej stronie dziedzińca mnisi będą odprawiali ceremonię dla bóstw czuwających nad Bhutanem.

IMG_2615Bhutańczycy nie odrzucają swego kulturowego i duchowego dziedzictwa w imię jakichkolwiek współczesnych, pochodzących z zewnątrz wartości. Nigdy nie skolonizowani, zawsze zaciekle zachowujący swą niezależność i dumni ze swych tradycji, nie widzą potrzeby przyjmowania jakichś idei tylko z tego powodu, że pochodzą z bardziej rozwiniętych czy silniejszych państw. Zdrowy rozsądek każe im przyjmować po prostu te wartości, dzięki którym mogą zmieniać na lepsze swój sposób życia i rozwijać kraj, zachowując tradycję i nie niszcząc środowiska. Nie zaprzestają praktykowania zwyczajów, i to bez żadnych kompleksów, odrzuconych w innych krajach, gdzie zostały uznane za archaiczne, "niewspółczesne". Bhutańczycy w żaden sposób nie pragną kulturowej asymilacji, różnią się od innych i pragną, by tak zostało. Słowa króla Dżigme Singje Łangczuka (1972-2006): "prymitywne narodowe szczęście" to nie pusta idea.

Poza pięknym krajobrazem, architekturą i uprzejmością ludzi, to właśnie w tym spokojnym zaufaniu sobie, dumie ze swych wartości, wierze w swą religię, leży sekret uroku Bhutanu, to "coś", czego podróżnik nie potrafi do końca określić, ale co go urzeka na zawsze.

Język
DSCN9036Dzongkha to język narodowy Bhutanu, a słowo to znaczy, język używany w dzongach. Dawniej posługiwano się nim na zachodzie kraju, aż do przełęczy Pelala i Gór Czarnych. Dzisiaj stanowi język urzędowy i jest nauczany we wszystkich szkołach. Nauczyciele są szkoleni w instytucie należącym do Uniwersytetu Królewskiego Bhutanu, który znajduje się powyżej Simtokha Dzong w dolinie Thimphu.

Dzongkha był dawniej tylko językiem mówionym. Językiem pisanym był natomiast czhokej - "język religijny", na Zachodzie określany jako "klasyczny język tybetański", który wyróżnia się tym, że nie zmienił się praktycznie od VIII wieku i był używany przez ludność zamieszkującą szeroką powierzchnię geograficzną (Bhutan, północ Nepalu, Sikkim, Ladakh, Tybet i Mongolia). Na przestrzeni wieków powstała bogata literatura w tym języku, tworzona przez duchownych, którzy jako jedyni mieli dostęp do edukacji. Jeden z wielu problemów w uczeniu się dzongkha, podobnie jak zresztą czhokeja, wypływa ze skomplikowanej ortografii, która wymaga uczenia się wielu rzeczy na pamięć. Dzongkha jest dwutonalnym językiem składającym się z wyrazów jednosylabowych. By rozróżniać pisemnie słowa o tej samej wymowie na podobnym tonie, trzeba uciec się do pewnych "wybiegów", które polegają na dorzucaniu prefiksów i sufiksów, których się nie wymawia, gdyż istnieją tylko w piśmie. Czasem nadpisuje się litery, które nieraz zmieniają całkowicie początkowy dźwięk głównej spółgłoski! To wszystko sprawia, że trzeba uczyć się na pamięć pisowni każdego słowa. Na przykład słowo wymawiane "la" może być napisane bla, la lub lags, w zależności od tego, czy oznacza "duszę", "przełęcz", czy "tak". Imię osoby wymawiane i pisane fonetycznie w alfabecie łacińskim Rinzing Łangczuk, pisze się w rzeczywistości Rig dżin dbaig hyii.

DSCN9196
 
Stąd bierze się duża dowolność panująca w ortografii nazw własnych pisanych jedynie zgodnie z wymową, co wprowadza zamieszanie wśród osób nie do końca zorientowanych. Na przykład dzong Bya dkar w Bumthangu staje się Dża-kar lub Bjakar; Rdo rje staje się Dordżi lub Dordże; Rigdzin staje się Rigzin, Ri zing, Rizzy Dpul byor staje się Penjor lub Pelior, albo jeszcze Paljor.
Obecnie biuro rządowe zwane -Komisja ds. rozwoju języka dzongkha publikujące książki i słowniki podejmuje próby ujednolicenia pisowni.
 
 
 

Symbole narodowe Bhutanu
DSCN8880Flaga, symbol królewski, została utworzona w 1947 roku przez Majuma Czojin-ga Łangmo Dordżi, jednak jej wygląd został zmieniony w 1956 roku. Jest to prostokąt przedzielony przekątną na dwie części, a w środku widnieje smok. Górna część flagi jest koloru żółtego i symbolizuje władze świecką króla, natomiast pomarańczowa część dolna symbolizuje religię buddyjską. Smok, którego biały kolor kojarzy się z czystością, reprezentuje Bhutan, w języku dzongkha Druk Jul, co oznacza -Kraj Smoka". Natomiast klejnoty, które trzyma między zębami, to symbol bogactwa i doskonałości kraju.

Godłem Bhutanu jest koło, wewnątrz, którego znajduje się rytualne berło (do-rdże w jęz. dzongkha wadżra w sanskrycie) ułożone na kwiecie lotosu. Berło symbolizuje harmonię między władzą świecką a religijną, która wypływa z religii buddyjskiej wadżrajany. Kwiat lotosu symbolizuje czystość, klejnot - suwerenność władzy, a dwa smoki (samiec i samica) - nazwę państwa, którą Bhutan zawdzięcza ich głosowi - grzmotowi. Święto narodowe jest obchodzone 17 grudnia i upamiętnia objęcie tronu przez Ugjena Łangczuka, pierwszego króla Bhutanu, co miało miejsce w dzongu Puna-kha 17 grudnia 1907 roku.

Hymn narodowy, utworzony w 1953 roku. został oficjalnie uznany w 1966 roku. Pierwsza zwrotka brzmi następująco:
W Królestwie Smoka Południowym Kraju Czerwonego Cyprysu,
Niech Jego Wysokość Król, który zarządza sprawami świeckimi i religijnymi
żyje długo i spokojnie!

IMG_2826Kwiat narodowy to mak niebieski (Meconopsis horrbula grandis), który rośnie w wysokich obszarach (4000 m), drzewo narodowe to cyprys (Cupressus toroltisa), który często jest łączony z miejscami kultu religijnego. Bhutańczycy identyfikują się z nim, gdyż jest prosty silny i rośnie nawet na trudnodostępnych terenach, ptak narodowy to kruk (Corvus corax tibetanus), gdyż zdobi królewski kapelusz. Reprezentuje boskość Gonpo Djarodonczena (Mahakala z głową kruka), który jest jednym z najważniejszych bóstw opiekuńczych Bhutanu. Zwierze narodowe to takin (Burdorcus tuxicolor). Jest to bardzo rzadkie zwierze z rodziny owczo-koziej. Żyje w stadach na wysokości około 4000 m, żywi się bambusem i może ważyć nawet 250 kg.

Bhutan w liczbach
Prowincje/Dystrykty (Dzongkhag): 20
Waluta: Ngultrum (Nu)
Dochód narodowy brutto na jedną osobę: 1400 USD (2007)
Współczynnik wzrostu gospodarczego: około 6,8% rocznie (2003)
Współczynnik wzrostu populacji: 1.3% (2005)
Drogi: 4253 km (2005)
Powierzchnia leśna: 72%
Tereny uprawne: 7,7%
Gęstość zaludnienia: 16osób/km:
Ludność miejska: 30.9%
Ludność wiejska: 69.1%
50% ludności poniżej 23 roku życia
Ludność wiejska z dostępem do wody pitnej: 78% (2004)
Ludność wiejska z dostępem do toalet: 80%
Ludność poniżej relatywnej granicy ubóstwa: 31%
Szczęście: 8 miejsce w rankingu spośród 178 krajów

Zdrowie
Średnia życia: 66.1 lat (2004)
Współczynnik urodzeń (na 1000): 30
Współczynnik śmiertelności (na 1000): 8.6
Współczynnik śmiertelności wśród dzieci (na 1000 urodzeń): 40 (2005)
Ochrona medyczna: 98% (2005)
Liczba szpitali, przychodni i okresowych punktów medycznych: 682 (2005)
Liczba lekarzy: 144(2004)

Edukacja
Liczba szkół i instytucji: 481 (2005)
Liczba nieformalnych ośrodków edukacji: 146 (kwiecień 2000)
Liczba uczniów i studentów: 145 503 (2005)
Liczba nieformalnych uczniów i studentów: 16 642 (2005)
Liczba nauczycieli: 5772 (2005)
Współczynnik dzieci uczęszczających do szkoły podstawowej: 84% (2004)
Współczynnik analfabetyzmu wśród dorosłych: 60% (2005)